Yazılım ve Web Tasarım Sözleşmelerinde FSEK m. 52 Kapsamında Mali Hak Devri ve Kaynak Kod Mülkiyeti

Yazılım, mobil uygulama ve web sitesi geliştirme projeleri; iş dünyasının en hızlı büyüyen fakat taraflar arasında en sık ihtilaf doğuran alanlarının başında gelmektedir. Bir işletmenin veya girişimcinin bir yazılımcıya (freelancer) ya da yazılım ajansına ücretini ödeyerek web sitesi veya özel bir yazılım yaptırması, o yazılımın tüm fikri mülkiyet haklarının ve kaynak kodlarının kendiliğinden işletmeye geçtiği anlamına gelmez.

Uygulamada iş sahipleri, fatura karşılığı ücretini ödedikleri bir web sitesinin alan adı (domain) şifrelerinin yazılımcıda rehin tutulması, yazılımın kaynak kodlarının (source code) teslim edilmemesi veya aynı yazılımın rakip firmalara satılması gibi ağır mağduriyetlerle karşılaşmaktadır. Bu uyuşmazlıkların temel nedeni, genel borçlar hukuku kuralları ile 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun (FSEK) emredici telif normları arasındaki ayrımın gözetilmemesidir.

Bu yazıda; yazılımların ve web tasarımlarının hukuki niteliği, FSEK m. 52 uyarınca mali hak devrinin geçerlilik koşulları, kaynak kod mülkiyeti, alan adı gasbı ve yapay zekâ araçlarıyla üretilen kodların telif boyutu ayrıntılı olarak incelenmiştir.

Yazılım ve Web Sitelerinin Hukuki Niteliği: Eser midir?

5846 sayılı FSEK m. 1/B-a uyarınca bir fikri ürünün kanunen korunabilmesi için; sahibinin hususiyetini taşıması ve kanunda sayılan eser kategorilerinden birine girmesi şarttır.

1. Bilgisayar Programları (Yazılımlar): FSEK m. 2/1-1 uyarınca bilgisayar programları (kaynak kodları ve nesne kodları dahil) ve bunların hazırlık tasarımları 'İlim ve Edebiyat Eseri' olarak kabul edilir.
2. Web Sitesi Tasarımları ve Grafik Arayüzler (UI/UX): Web sitesinin özgün görsel düzeni, renk paletleri ve grafik unsurları FSEK m. 4 kapsamında 'Güzel Sanat Eseri' sayılabilir.
3. Veritabanları: İçeriğin seçimi veya düzenlenmesi sonucunda özgün bir yaratıcılık içeren veritabanları ise FSEK m. 6 kapsamında 'İşlenme Eser' olarak korunur.

Kanun koyucu, fikri emeğin sahibini korumak amacıyla eser sahipliğini kural olarak eseri bizzat meydana getiren gerçek kişiye (yazılımcıya) tanımıştır. Dolayısıyla bir yazılım sözleşmesinde aksine açık bir yasal devir bulunmadıkça, yazılımı geliştiren kişi telif hakkının tek ve doğal sahibidir.

FSEK m. 52 Kuralı: Mali Hak Devrinin Katı Şekil Şartları

Telif hukukumuzda en yaygın yanılgı, yazılım bedelinin ödenmesi veya faturanın kesilmesiyle tüm hakların alıcıya geçtiği zannıdır. Oysa 5846 sayılı Kanun'un 52. maddesi emredici nitelikte çok katı bir geçerlilik şartı öngörmüştür:

"Mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve devredilen hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır."

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatları uyarınca, yazılım ve tasarım devirlerinde şu kriterlerin bulunması zorunludur:

1. Yazılı Şekil Zorunluluğu

Mali hak devri sözleşmesi mutlaka yazılı olarak akdedilmelidir. Sözlü anlaşmalar, WhatsApp yazışmaları veya banka dekontundaki "web sitesi bedeli" açıklaması FSEK m. 52 anlamında geçerli bir mali hak devri oluşturmaz.

2. Hakların Tek Tek ve Açıkça Sayılması İlkesi

Sözleşmede yer alan "Yazılıma ait tüm haklar müşteriye aittir" veya "Tüm telif hakları devredilmiştir" şeklindeki genel ve soyut ibareler hukuken geçersizdir. Devredilen her bir mali hakkın kanundaki adı ile tek tek yazılması gerekir:

• İşleme Hakkı (FSEK m. 21): Yazılım üzerinde değişiklik yapma, yeni modül ekleme, güncelleme hakkı.
• Çoğaltma Hakkı (FSEK m. 22): Yazılımın kopyalarını alma, sunuculara yükleme hakkı.
• Yayma Hakkı (FSEK m. 23): Yazılımı kiralama, satışa sunma veya dağıtma hakkı.
• Temsil Hakkı (FSEK m. 24): Yazılımı seminer, eğitim vb. alanlarda icra etme hakkı.
• İşaret, Ses veya Görüntü Nakline Yarayan Araçlarla Kamuya İletim Hakkı (FSEK m. 25): Web sitesini internet ortamında yayına açma ve kullanıcı erişimine sunma hakkı.

Bu haklardan herhangi biri sözleşmede açıkça sayılmamışsa, o hak yazılımcıda kalmış sayılır. Örneğin sözleşmede 'İşleme Hakkı' açıkça devredilmemişse, müşteri başka bir yazılımcı tutup sitede kod değişikliği veya güncelleme yapamaz; aksi takdirde FSEK m. 71 kapsamında telif ihlali davası ile karşılaşabilir.

Kaynak Kod (Source Code) ile Derlenmiş Kod (Object Code) Ayrımı

Yazılım uyuşmazlıklarının en kritik düğüm noktası kaynak kodların mülkiyetidir.

• Nesne Kodu (Object Code / Binary): Yazılımın sunucuda çalışan ve kullanıcıların gördüğü derlenmiş halidir.
• Kaynak Kodu (Source Code): Yazılımın geliştirildiği, değiştirilebildiği, algoritma ve fonksiyonların yer aldığı ham metinlerdir.

Yargıtay uygulamasına göre, sözleşmede kaynak kodların teslim edileceği açıkça kararlaştırılmamışsa, yazılımcının yalnızca çalışan nesne kodunu (web sitesinin yayındaki halini) teslim etmesi yeterli sayılabilmektedir. İş sahibi, parayı ödemiş olsa bile kaynak kodları re'sen talep edemeyebilir.

Bu sebeple iş sahiplerinin sözleşmeye; "Yazılıma ait tüm kaynak kodlar, kütüphaneler, mimari şemalar ve teknik dokümantasyon eksiksiz olarak iş sahibine teslim edilecektir" maddesini açık bir cezai şart ile eklemesi hayati önem taşır.

Alan Adı (Domain) ve Hosting Hesaplarının Hukuki Statüsü

Freelancer veya ajansların ödeme anlaşmazlıklarında web sitesini kapatması veya alan adını üzerine alıp rehnetmesi Türk Ceza Kanunu ve Borçlar Kanunu kapsamında hukuka aykırıdır:

1. Alan Adının Mülkiyeti: Alan adı iş sahibinin tescilli markası veya ticaret unvanı ile bağlantılı ise, yazılımcının bunu kendi adına tescil ettirmesi kötü niyetli tescil (Domain Hijacking) teşkil eder. BTK TRABİS (.tr uzantılar için) veya ICANN UDRP hakem heyetleri nezdinde alan adının iptali ve devri talep edilebilir.
2. Yetkisiz Erişimi Engelleme ve Sistemi Bozma (TCK m. 244): Parası ödenmiş bir sitenin şifrelerini değiştirerek yayını durdurmak veya yönetim paneline erişimi engellemek, TCK m. 244/1 uyarınca "bilişim sistemini engelleme, bozma veya verileri yok etme" suçunu oluşturabilir.
3. TBK Kapsamında Aynen İfa: İş sahibi, tüketici veya ticaret mahkemesinde açacağı dava ile şifrelerin teslimini ve uğradığı ticari kazanç kaybının tazminini isteyebilir.

Görüşme Öncesinde Hazırlanabilecek Belgeler

Bir yazılım veya web tasarım uyuşmazlığında hak kaybı yaşamamak adına şu belgelerin derlenmesi önerilir:

1. Yazılım Geliştirme / Eser Sözleşmesi Nüshası: Varsa ıslak imzalı veya e-imzalı sözleşme metni.
2. Teklif ve Kapsam Belgesi (Scope of Work): Yazılımcının projeye başlarken sunduğu teknik şartname ve özellik listesi.
3. Banka Dekontları: Açıklamasında ilgili proje adı geçen tüm EFT/havale makbuzları.
4. Yazışma Kayıtları: E-posta, WhatsApp, Slack veya proje yönetim araçlarındaki (Jira, Trello, GitHub) teslim taahhütleri ve onay yazışmaları.
5. Alan Adı (Whois) ve Hosting Belgeleri: Alan adının kimin adına kayıtlı olduğunu gösteren tescil belgeleri ve faturalar.

Sıkça Sorulan Sorular

Soru: Freelancer web sitemizde başkasının telifli yazı tipini (font) veya lisanssız stok fotoğrafını kullanmış; telif sahipleri benden 50.000 TL talep ediyor. Sorumluluk kime aittir? FSEK m. 66 vd. uyarınca hukuk davalarında (tecavüzün ref'i, men'i ve FSEK m. 68 uyarınca 3 kat tazminat taleplerinde) eseri kamuya sunan ve kullanan işletme ile eseri geliştiren yazılımcı özel hukukta müteselsilen sorumludur. Ceza sorumluluğu (FSEK m. 71) ise şahsi olup yalnızca kusurlu ve kastı bulunan kişiye yöneltilebilir. Dış dünyada hak sahibi işletmeye dava açabilir veya noter ihtarnamesi gönderebilir. Ancak işletme, yazılımcı ile yaptığı sözleşmedeki 'üçüncü kişi fikri hak ihlallerine karşı garanti' (indemnity) maddesine dayanarak ödemek zorunda kaldığı tazminatı ve masrafları rücuen yazılımcıdan tahsil edebilir. Sözleşme yoksa yazılımcıya karşı TBK m. 112 gereği ayıplı ifa ve tazminat davası açılmalıdır.

Soru: Yazılımcı şirketimiz için geliştirdiği kodları kendi kişisel GitHub hesabında tutuyor ve kurumsal hesabımıza devretmiyor; ne yapabiliriz? Kod depoları (repository), yazılımın sürümlerini ve ticari sırlarını barındıran şirkete ait bir dijital malvarlığıdır. Yazılımcının bu kodları kendi kişisel hesabında bloke etmesi, TBK m. 396 sadakat borcuna aykırılık teşkil ettiği gibi TCK m. 244 (Bilişim sistemindeki verileri yok etme veya erişilmez kılma) suçunu oluşturur. Öncelikle sözleşme hükümleri ve tarafların hak sahipliği incelenmeli; noter aracılığıyla makul süreli bir ihtarname gönderilerek kaynak kodların ve erişimlerin eksiksiz devri talep edilmelidir. İhtara rağmen teslim yapılmazsa, Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi'nden HMK m. 389 vd. uyarınca ihtiyati tedbir ve aynen ifa talep edilebilir; şartları oluşmuşsa bilişim suçları kapsamında suç duyurusu seçeneği değerlendirilmelidir.

Soru: Freelancer web sitemi yaptı ama alan adı ve yönetici şifresi onda kaldı. Ücretini ödemiş olmam yeterli mi? Ücretin ödenmiş olması önemli bir ifa delilidir; ancak hangi hesapların, dosyaların ve yetkilerin teslim edileceğini tek başına kanıtlamaz. Alan adı, hosting hesabı, CMS yönetici paneli, kaynak kodları ve kullanım hakları ayrı ayrı değerlendirilir. Öncelikle yazılı teklif, sözleşme ve yazışmalardan teslim kapsamı somutlaştırılmalı; noter ihtarnamesi ile şifre ve erişimlerin eksiksiz devri talep edilmelidir. Alan adının üçüncü kişiye devredilmesi veya sitenin kapatılması riski varsa mahkemeden ihtiyati tedbir talep edilebilir. Ayrıca FSEK m. 52 uyarınca yazılı mali hak devri yapılmadıkça, şifre teslim alınsa dahi sitenin telif haklarının hukuken kazanılmış sayılmayacağı unutulmamalıdır.

Soru: Yazılımcıya ücretini tam ödedim ama bana kaynak kodları (source code) vermiyor. Zorla alabilir miyim? Sözleşmenizde kaynak kodların teslim edileceğine dair açık bir hüküm yoksa ve FSEK m. 21 uyarınca 'İşleme Hakkı' yazılı olarak size devredilmemişse, yazılımcı kural olarak yalnızca derlenmiş (object code) sürümü sunmakla yükümlü sayılabilir. Yargıtay'ın yerleşik kararlarına göre genel bir sipariş sözleşmesi yazılımcıyı kaynak kodlarını açmaya zorunlu kılmaz. Ancak yazılım iş sahibinin özel ticari sırlarını, patentli algoritmalarını veya veri tabanını işlemek üzere 'ısmarlama eser' niteliğinde üretilmişse, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) gereği kodların teslimi dava yoluyla talep edilebilir.

Soru: Freelancer web sitesindeki kodları veya grafikleri yapay zekâya (ChatGPT, Midjourney vb.) ürettirmişse telif kime aittir? 5846 sayılı FSEK m. 1/B-a uyarınca telif koruması yalnızca 'insan yaratıcılığı ve emeği' ile vücut bulan eserlere tanınır. 5846 sayılı FSEK m. 1/B uyarınca bir fikri ürünün 'eser' sayılabilmesi için sahibinin hususiyetini taşıyan bir insan entelektüel emeği gerekir. Tamamen otonom yapay zekâ komutlarıyla üretilen çıktılarda kullanıcı lehine doğrudan eser sahipliği doğmaz. Ancak bu durum çıktıların her açıdan serbestçe ve risksiz kullanılabileceği anlamına gelmez; yapay zekânın ürettiği kod veya görseller üçüncü kişilerin telif veya marka haklarını ihlal ediyorsa ticari kullanıcı aleyhine fikri mülkiyet ihlali sorumluluğu doğabilir. Ancak freelancer yapay zekânın ürettiği ham çıktıyı kendi entelektüel çabasıyla işleyip, özgün bir mimari kurgu ve tasarım bütününe dönüştürmüşse, o özgün katkı oranında eser sahipliği doğabilir. Sözleşmelere yapay zekâ kullanımının bildirilmesi ve üçüncü kişi telif ihlallerine karşı garanti (indemnity) maddesi eklenmesi tavsiye edilir.

Soru: Freelancer yazılımda GPL gibi açık kaynak lisanslı bir kütüphane kullanmış ve ticari projemi açık kaynak yapmamı talep ediyorlar; ne yapmalıyım? 'Copyleft' niteliğindeki lisanslar (örneğin GNU GPL v3), bu kütüphaneler kullanılarak geliştirilen yazılımların kamuya dağıtımı (distribution) yapıldığında kaynak kodlarının da paylaşılmasını öngörür. Ancak yazılım yalnızca şirket içinde (internal use) kapalı devre kullanılıyorsa dışa dağıtım sayılmadığından kaynak kodu açma zorunluluğu doğmaz. Freelancer'ın iş sahibinden habersiz şekilde ticari bir projeye copyleft lisanslı kod entegre etmesi, Türk Borçlar Kanunu kapsamında 'ayıplı ifa' ve hukuki ayıp teşkil eder. İş sahibi, yazılımcıya ihtarname çekerek ayıplı kütüphanenin derhal temizlenmesini ve telif riski taşımayan kapalı devre kodlarla değiştirilmesini talep edebilir; bu sebeple doğacak zararlar için yazılımcıya rücu edilebilir.